नेपालमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मनाउने धार्मिक पर्वमध्ये एकादशी विशेष महत्व राख्ने पर्व हो। मासको ११औं दिन, अर्थात् चन्द्रमाको शुक्ल र कृष्ण पक्षको एकादशी, भक्तहरूले उपवास, पूजा, दान र साधना गरेर भगवान विष्णुको कृपा प्राप्त गर्ने विश्वास गर्छन्।
एकादशी शब्द संस्कृतका एक (१) र दशी (१०) बाट बनेको हो, जसको अर्थ ११औं दिन हो। प्रत्येक महिना दुई पटक एकादशी पर्छ: शुक्ल पक्षमा पूर्णिमाको अघि ११ दिन र कृष्ण पक्षमा अमावास्याको अघि ११ दिन। धार्मिक मान्यताअनुसार, एकादशीको व्रतले पाप नाश, स्वास्थ्य लाभ र मोक्ष प्राप्ति हुने विश्वास छ।
भक्तहरूले दिनभर भोजन त्याग गरी उपवास राख्छन्। यसमा अनाज, मासु, माछा, अण्डा आदि निषेधित हुन्छ। भक्तिहरू भगवान विष्णुको पूजा, मन्त्र उच्चारण, पुराण वा भगवद्गीता पाठ गरेर आध्यात्मिक साधना गर्छन्। दान र सामाजिक सेवामा पनि यस दिन विशेष ध्यान दिइन्छ। गरीब र जरुरतमन्दलाई दान दिनाले पुण्य बढ्ने विश्वास छ र सामूहिक चेतना बलियो बनाउँछ। ग्रामीण क्षेत्रका किसानहरूले कृषिजन्य काममा विश्राम गरेर धार्मिक अभ्यास पूरा गर्छन्।
वर्षभरि नेपालमा धेरै एकादशीहरू पर्छन्, जसमध्ये श्रवण एकादशी वर्षा ऋतु र विष्णुको आराधनाका लागि, महालय एकादशी पितृ पूजा र पूर्वजको स्मरणका लागि, र निर्जला एकादशी कडा उपवासका कारण अत्यन्त पुण्यशाली मानिन्छ।
एकादशीको व्रतले शरीरलाई विश्राम र पाचन प्रणाली सुधार दिन्छ। मानसिक एकाग्रता, संयम र सकारात्मक ऊर्जा बढ्छ। धार्मिक दृष्टिले पाप नाश, पुण्य कमाउने र भगवान विष्णुको प्रसन्नता प्राप्त हुने विश्वास छ। नेपालमा एकादशी केवल व्रत र पूजा मात्र होइन, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक चेतनाको अभ्यास पनि हो। यसले व्यक्तिगत अनुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व र आध्यात्मिक उन्नतिमा योगदान पुर्याउँछ।
